Seyyid Nizam Camii Yeri ve Genel Tanımı

Seyyid Nizam Camii Yeri ve Genel Tanımı:

Binaya Seyit Nizam Caddesi üzerindeki avlu giriş kapısından ulaşılmaktadır. Basık kemerli, iki kanatlı olan cümle kapısı üzerinde sülüs celisi hatla ile "Besmele" ve Latin harfleriyle "Seyyid Nizam Camii Şerifi" yazılı bir kitabe bulunmaktadır. Avlu, sokaktan taş taklidi sıvalı ve derzli, harpuştalı, üzerinde şebekeli oniki adet pencere bulunan avlu duvarı ile ayrılır. Avlu duvarı ve caminin güney cephesi aynı yüzeydedir. Cümle kapısının sağında demir parmaklarla çevrili dört adet, solunda bir adet 1072/1661 tarihli Eşşeyh Ahmedi Murtaza mezar taşı bulunmaktadır. Cami avlusunun doğusunda üzerinde kitabesi olan ancak musluğu yerinde olmayan bir çeşme vardır. (Bk.) Avlunun doğu yönünde müştemilata giriş avlusu ile cami avlusunu ayıran yüksek duvar bulunmaktadır. Bu duvar üzerinde bir kapı bulunmaktadır. Avlunun ortasında son yıllarda yapılmış olan bir adet şadırvan bulunmaktadır. Caminin kuzey ve doğu yönlerinde iki katlı betonarmeden bina ekleri inşa edilmiştir. Bu ek binalar Dernek odası ve kuran kursu olarak kullanılmaktadır. Bunun dışında cami avlusundan ulaşılan iki katlı ahşap karkas bir yapı olan tekke şeyhlerine ait harem binası vardır. Günümüzde cami imamının konutu olarak kullanılmaktadır.

Caminin yakın çevresinde güney ve doğu yönlerinde, korunması gerekli kültür ve tabiat varlığı olarak ele alınan mezarlık alanları bulunmaktadır. Güneyinde kendi adını taşıyan, içinde değerli mezar taşı örneklerini barındırmasından ötürü, korunması gereken, Seyyid Nizam Mezarlığı, doğuda Silivri Kapı mezarlığı bulunmaktadır. Her ikisi de bu gün bakım beklemektedir. Yolun öbür tarafında olan yine çok bakımsız bulunan diğer mezarlıkta Fatihin Topçu başısı olduğu yazılı olan Esed Ağa’nın 978 ve 879 hicri tarihli kabri bulunmaktadır. Ancak bu tarihlerden 978/1570 olan II. Sultan Selim devrine, diğer 879/1474 tarihi ise II.Bayezid devrine tekabül etmektedir. Tarihçilerin bu tenakuzu aydınlatması beklenmektedir.

Yapının Tanımı:

Bina zemin taban alanı yaklaşık 196 m² dır. Binanın kuzey-güney doğrultusundaki derinliği yaklaşık 13.00m, doğu-batı doğrultusundaki derinliği yaklaşık 16.00m dir. Binanın zemin kotu sokak kotundan 4 basamak avluya, bir basamakla cami iç mekânına, toplam 5 basamakla ulaşılan +0.70 kotundadır. Bina saçak kotu sokak kotundan yaklaşık 5.70 ila 6.00m dir.

Seyyid Nizam Camii kârgir, dikdörtgen planlı, kırma çatılı, saçaklı, tek şerefesi olan güdük tek minareli, ahşap çatılı tek katlı bir binadır. Caminin mevcut girişi doğu cephesi üzerindedir. Cami doğu duvarının caddeye yakın olan yönünde, yukarıda yedi satır celi talik yazıyla bir kitabe bulunmaktadır. Yeşile boyanmış ve harfler yaldızlanmıştır.

Bu kitabe 1872 tarihlidir ve kitabede şunlar yazmaktadır:

1. Bu makam-ı şerîfin Cenâb-ı Hudânın rizâ-yi pakiçün Hazret-i
2. Resullullah ve İmameyn hazerâtına ve sâir evlâd-ı Resullullâha muhabbeten
3. ve şefaatlerini niyaz içün Harem-i Humâyûn başkâtibi iffetlü Râyet
4. Keşan Kalfanın kerime-i muhteremi iffetlü Ebrûnigâr Kalfa inşâ
5. ve ihya buyrulmuştur. Cenâb-ı Hudâ-yı lem-yezel Hazretleri din
6. ve dünyâların ma’mûr ve iki cihanda azîz ve rûz-i cezâda
7. şefaatlerine nail eyleye. Amin. Fi 15 Sefer 1289 ( 23 Nisan 1872)

Aynı cephe üzerinde Adile Sultan tarafından 1307/1889'da tekkeye su getirildiği bildirilen bir kitabe daha vardır. Kitabe beyzî (elips) biçiminde yine celi talikle yedi satır olarak yazılmıştır.

Bu kitabe şöyledir:
Ve min el-mai külle şey'in hayy
Suzuzlukdanbırakmaz bu'd-ı zârinc / Nizâmeddin Seyyid Dede(?) bu sahrınc
Hudâyâdergehinde eyle makbul / Şu hayr Adile Sultanı mecrûl (?)
O âlişânın âdâtı kerâmât / Dolu nisân lütfundan meberrât
Bahâr himmeti hayrâta mahsûr / Bu bâlâ katreçinidir menşûr
Okunsun haşre tek nâm-ı necâbet / Su hayrât oldu târih-i inâyet
Sene 1307 fi 7 zilkāde

Yine aynı duvar üzerine bir hayli yukarıya monte edilmiş muhtemelen bir kabir taşı parçasında sülüs celisi hatla “Hüseyin ibn-i Yakub” yazısı okunmaktadır. Aynı suvarda Latin harfleriyle birkaç mermer levha üzerinde Seyyid Nizam Hazretleri hakkında kısa bilgi ve peygambere kadar ulaşan nesebi yazılmıştır.
Avluda bundan başka kullanılmayan iki aded memerden vakıf su haznesi bulunmaktadır Bunlardan büyük olanı üç lüleli olan üzerinde celi sülüs hattıyla “Sahibü’l-hayrat Seyyid Ebubekir Sami-Sene 1267(1850) fi gurre-i muharrem”yazılıdır Hattatı Celâleddin olarak okunmaktadır. Diğer daha küçük olan haznenin bir hanımın vakfı olduğu anlaşılmaktadır. Üzerinde iki satırlık talikle “Sahibetü’l-hayr-ı şerife Cemile / Hanım fi 5 Ramazan 1289 (1872) yazılmıştır.
Caminin camekânlı giriş mekânı binaya son yıllarda eklenmiştir. Binanın dış yüzeyi günümüzde cam mozaik ile kaplanmıştır. Caminin minaresi batı duvarı üzerindedir ve kesme taştan silindirik kaideli ve gövdeli, tek şerefeli, basık soğan kubbe ile bitmektedir.
Caminin özgün iç mekânı tek bir hacimden oluşur. Bu hacmin içinde türbe alanı ve mahfil katı yer alır. Caminin kuzey duvarı boyunca yapılan 4.00 mt. derinliğindeki ek binaya, ulaşabilmek için caminin asıl duvarına bir kapı yeri açılmıştır.
Cami iç mekânı geçmişte türbe-tevhidhane olarak tasarlandığından, özgün iç mekânın batı duvarı boyunca, cam bölme ile çevrili dört adet sanduka bulunmaktadır. Bu mekânın üstünde, tavanda, kuzey-güney doğrultusunun ortasında batı duvarından yaklaşık 1.00 mt. uzaklıkta başlayan bezemeli bir kubbe bulunmaktadır. Bu kubbenin varlığı, altındaki mekânın bir türbe mekânı olarak tanımlanmasını sağlamaktadır. Mekânın güney duvarı üzerinde yarım daire planlı ve yarım kubbeli, çini kaplı cami mihrabı ve mihrabın sağında ahşap bir minber yer alır. Güney duvarı üzerinde mihrabın her iki yanında birer adet ve minberin sağında 3 adet olmak üzere toplam 5 adet pencere bulunur. Pencereler basık kemerli, ahşap doğramalı, dış yüzeyleri demir şebekeli pencerelerdir. Ana mekânın doğu yönünde, güney yönündeki pencerelerle aynı tipte olan 4 adet pencere daha vardır. Ana mekânın doğu duvarı, mahfil hizasında ve mahfil derinliği kadar avluya doğru ötelenmiştir. Bu öteleme güney duvarından yaklaşık 2.00 mt. uzaktan başlamaktadır. Ana hacim içindeki mahfil, doğu ve kuzey duvarına bitişik, L biçimli bir mekândır. Bu mekân kadınlar mahfilidir. Mahfil derinliği yaklaşık 2.00m ’dır. Binanın kuzey cephesine inşa edilen bina eki, normal kat seviyesinde, mahfil ile bağlantılıdır. Kadınlar mahfili, yapılan ekten ötürü ışık almamaktadır ve ana hacim perdelerle bölünmüştür. Mahfili ve çatıyı, zeminden çatıya kadar yükselen, toplam yedi adet yuvarlak profilli ahşap dikmeler taşımaktadır. Bu yedi adet ahşap dikmeler içinde kalan alan, türbe ve tevhidhane mekânlarının da sınırlarını çizmektedir. Mahfilde mihrap hizası ekseninde yarım daire planlı bir çıkma bulunur.

Binanın iç duvarların tümü yeni Kütahya çinisi ile kaplanmıştır. Binanın tavanı ahşap kirişlere oturan ahşap oturtma çatılıdır. Tavan kaplaması ahşaptır. Sandukaların olduğu bölümün üstünde bezemeli kubbe vardır. Kubbe bir kare çerçeve içine alınmıştır.
Tekkeyi oluşturan diğer bina, yapıldığı yılda tekke şeyhlerinin kalabilmeleri için inşa edilen iki katlı ahşap karkas bina Tekke’nin harem binasıdır. Dr. Süheyl Ünver’in tarihi 1950’lerden eskiye giden bir suluboya resminde binanın ahşap kaplı olduğu görülmektedir. Bu gün bine bu ahşap kaplama üzerine sıvalı durumdadır. Sonradan çok değiştiği anlaşılan bina zaman içinde içeriden 3 bölüme ayrılmıştır ve üç ayrı girişi vardır. Bu girişlerden biri Tekkenin avlusundandır ve bu bölüm günümüzde imam evi olarak kullanılmaktadır. Binanın bu girişi avlu ile aynı kottadır. Güney yönünde ve doğu yönünde diğer girişler bulunur ve bu girişler sonradan açılmıştır. Sonradan açılan bu girişlerin kapıları demir doğramadır. Girişlerin zemin kotları, sokaktan 3 basamakla ulaşılan +0,50m kotudur. Binanın saçak kotu sokak kotundan +6,50m yüksekliktedir. Bu bina; zemin kat, bir normal kat ve bodrum kattan oluşmaktadır. Bina kırma çatılı, saçaklı, Marsilya tipi kiremit kaplı çatı ile örtülüdür. Binanın pek çok tamir gördüğü gözlenmektedir. Doğu cephesinde bir baca eki bulunmaktadır.
Bina cephelerinde, belli bir ritimde tekrarlanan, aynı ölçülerde, düşey oranlarda dikdörtgen pencereler bulunmaktadır. Binada özgün ahşap doğrama bulunmamaktadır.
Onarım: Seyyid Nizam Tekkesi’nin kuruluşunun 1525-1550 yılları arasında olduğu tahmin edilmektedir. Tekkenin kuruluş döneminde inşa edilen yapıları günümüze gelememiştir. Bu gün mevcut türbe-tevhidhane binasının 1872 yılında Harem-i Hümayun Başkâtibesi Rayetkeşan Kalfanın kızı Ebrunigar Kalfa tarafından yeniden belki de eski temeller üzerine inşa ettirilmiş olduğu anlaşılmaktadır. II. Mahmud’un kızlarından Adile Sultan ise 1889 yılında Tekkeye su getirtmiştir. 1974 yılında bina avlu girişi ve çevre duvarları yenilenmiş, 1980 yılında avluya bir şadırvan eklenmiştir. (Tanman,1994a:544)